Ugljenmonoksid: tihi ubica iz dimnjaka

Da li znate da se simptomi trovanja ugljenmonoksidom vrlo često mogu zamijeniti za simptome prehlade i gripe?

Zamislite opasnost koja se ne može vidjeti, namirisati niti okusiti. Zvuči kao prava scena iz horor filma, ali to je zapravo stvarnost. Radi se o ugljenmonoksidu (CO). U daljem tekstu obradit ćemo mehanizam ovog trovanja, kako prepoznati podmukle simptome, te naučiti kako se zaštititi od jedne od najopasnijih prijetnji u našim domovima.

Šta je ugljenmonoksid (CO) i šta se dešava kada uđe u naš organizam?

Ugljenmonoksid (CO) je neiritirajući gas, bez boje, okusa i mirisa. Nastaje nepotpunom oksidacijom organskih materija. Niski nivoi ovog gasa koji se često nalaze u ambijentalnom vazduhu mogu da doprinesu narušavanju respiratorne funkcije, ali obično nisu opasni po život. Međutim, kada bivamo izloženi velikim količinama ovog gasa, dešava se sljedeće:

1. Nastaje jedinjenje zvano karboksihemoglobin:

Hemoglobin je protein u crvenim krvnim zrncima čija uloga je transport kiseonika iz pluća do tkiva. Građen je od 4 lanca proteina, od kojih svaki posjeduje hem grupu sa željezom u centru. Upravo to željezo zaduženo je za transport kiseonika. Ipak, afinitet vezivanja CO za hemoglobin je 200-250 puta veći od afiniteta vezivanja kiseonika, što pravi izuzetno veliki problem. Kada je u prostoriji prisutno mnogo CO, on će se brže vezati za željezo, te tako “zauzeti” mjesto kiseoniku. Takvo jedinjenje se naziva karboksihemoglobin. Sada hemoglobin nema vezan kiseonik za sebe i ne može ga dostaviti tkivima.

---

---

2. Hemoglobin mijenja oblik i čvršće drži preostali O2

Ova stavka podjednako je važna kao i prva. Naime, čak i kada CO zauzme samo dio hemoglobina, ostatak hemoglobina koji za sebe ima vezan kiseonik će taj kiseonik teže otpuštati u tkiva. To zovemo pomijeranje krivulje disocijacije hemoglobina ulijevo.

3. Tkiva ostaju bez kiseonika - hipoksija

Hipoksija dovodi do depresije centralnog nervnog sistema (CNS), koja se razvija toliko podmuklo da žrtve često nisu svjesne svoje situacije i nisu u stanju da reaguju. Sistemska hipoksija pojavljuje se kada zasićenje hemoglobina sa CO dostigne 20% do 30%, a gubljenje svijesti i smrt vjerovatno nastupaju kada saturacija dostigne 60% do 70%.

4. Uticaj na mišiće

Osim za hemoglobin, CO se vezuje i za mioglobin. Mioglobin je protein koji ima ulogu u skladištenju i otpuštanju kiseonika u mišićima. CO ima 300-400 puta veći afinitet prema mioglobinu u odnosu na O 2 . Kada se CO veže za mioglobin, nastaje spoj nazvan karboksimioglobin. To dovodi do poremećaja u oslobađanju kiseonika u mišićima, mišići brže prelaze na anaerobni mehanizam rada te nastaju bol i mišićna slabost. U najgorem slučaju, može doći do paralize. Važno je napomenuti da ovo utiče i na srčani mišić te može izazvati ishemiju i aritmije.

Kako prepoznati trovanje ugljenmonoksidom?

Ugljenmonoksid je poznat pod nazivom “tihi ubica”, upravo iz razloga što rani simptomi trovanja djeluju bezazleno i lako se zamijene sa običnom gripom, ali uz bitnu razliku - ne dolazi do povišenja tjelesne temperature. Nekoliko simptoma koji se mogu javiti kod izloženosti velikim količinama CO su:

• Glavobolja

• Vrtoglavica

• Mučnina

• Povraćanje

• Bol u prsima

• Konfuzija

• Ubrzan rad srca i lupanje

• Problemi sa disanjem

Akutno trovanje

Najčešće je posljedica slučajnog izlaganja ili pokušaja samoubistva. Kod ljudi sa svijetlom kožom karakteristična je kompletna prebojenost kože i sluznica crvenom bojom poput trešnje, koju daje karboksihemoglobin. Ako smrt nastupi brzo, morfološke promjene ne moraju da budu vidljive. Pri dužem preživljavanju, mozak može da bude lako edematozan i da pokazuje tačkaste hemoragije i oštećenja neurona prouzrokovana hipoksijom. Ove promjene nisu specifične, već jednostavno ukazuju na sistemsku hipoksiju. Žrtve koje prežive trovanje CO, mogu potpuno da se oporave. Međutim, ponekad ostaju oštećenja pamćenja, vida, sluha i govora.

Hronično trovanje

Nastaje zato što je već formirani karboksihemoglobin izuzetno stabilan. Kao rezultat toga, uz konstantno izlaganje niskom nivou CO, karboksihemoglobin može da se akumulira u krvi do koncentracije koja je opasna po život. Hipoksija koja se polako razvija može da izazove široko rasprostranjene ishemijske promjene u mozgu, posebno u bazalnim ganglijama i lentikularnim jedrima, mada može da dođe do trajnog neurološkog oštećenja.

Takođe se mogu javiti kasne komplikacije: gubitak pamćenja, promjena ličnosti, gubitak motoričkih sposobnosti.

---

---

Izvori ugljenmonoksida

Neki od mogućih izvora CO:

• Automobilski motori (poznati su brojni slučajevi trovanja u zatvorenim garažama u kojima se boravi dugo vremena)

• Industrijski procesi koji koriste fosilna goriva

• Kućne petrolejske lampe

• Duhanski dim i dim nargile

• Začepljeni ili neispravni dimnjaci za peći na drva, pelet i ugalj

• Požar

• Roštilj

Osobe koje rade u zatvorenim prostorijama sa velikom izloženošću isparenjima, kao što su radnici u tunelima i podzemnim garažama podložniji su hroničnom trovanju. Trovanje sa CO važan je uzrok akcidentalne smrti i samoubistva.

Dijagnoza

Uz već vidljive znakove i simptome pacijenta, potrebno je izvršiti mjerenje koncentracije karboksihemoglobina u krvi pacijenta.

Važna napomena: standardni pulsni oksimetar ne može razlikovati molekule oksigeniranog hemoglobina od molekula karboksihemoglobina.

Zbog toga, oksimetar može pokazati lažno visoku saturaciju kiseonikom, što može dovesti do pogrešne dijagnoze. Za precizno mjerenje se mora koristiti specijalni CO oksimetar ili gasna analiza krvi.

Prevencija

Za razliku od mnogih bolesti, prevencija trovanja ugljenmonoksidom je gotovo 100%

uspješna uz mali napor i investiciju. Šta možemo učiniti?

• Detektori CO: Budući da mi ne možemo osjetiti CO, možemo se osloniti na tehnologiju. Detektor ugljenmonoksida (nije isto što i detektor dima!) je apsolutno neophodna investicija, posebno u spavaćim sobama i u prostorijama gdje se nalaze uređaji za sagorijevanje.

• Redovno održavanje: Svi plinski uređaji, bojleri, peći i dimnjaci moraju biti redovno servisirani od strane ovlaštenih servisera, idealno prije početka sezone grijanja. Takođe je važno provjeriti prohodnost dimnjaka.

• Pravilno korištenje: Nikada ne koristite prenosive generatore, roštilj na ugalj ili motore u zatvorenim ili poluzatvorenim prostorima (garaže ili podrumi). Čak i kratko vrijeme može biti fatalno.

• Provjetravanje prostorija: Izuzetno je važno redovno provjetravati prostorije, naročito u kućama i vikendicama u kojima se koriste kamini i šporeti za zagrijavanje prostorije. Izbjegavati dugotrajni boravak u nargila barovima i redovno ih provjetravati!

Liječenje

Terapija trovanja ugljenmonoksidom zvuči jednostavno - davanje kiseonika. Međutim, mnogo zavisi od stadija trovanja (tj. koncentracije CO u krvi i tkivima) i trenutka kada se osoba javila liječniku.

Normobarični kiseonik: standardna prva linija liječenja. Udisanje 100% kiseonika značajno smanjuje poluživot (vrijeme eliminacije) CO iz krvi. Dok je poluživot CO na normalnom zraku od 4-5 sati, na 100% kiseoniku se smanjuje na 80 minuta.

Hiperbarični kiseonik: kiseonik pod visokim pritiskom (u hiperbaričnim komorama) je neophodan u teškim slučajevima trovanja. Hiperbarični kiseonik smanjuje poluživot CO na samo 20-30 minuta. Ovaj kiseonik ključan je ne samo za brzo uklanjanje CO, već i za smanjenje rizika od kasnih neuroloških komplikacija.

Zaključak

Ugljenmonoksid je gas bez boje i mirisa, nazvan sa razlogom tihi ubica. Izaziva nespecifične simptome poput glavovolje, mučnine, vrtoglavice. Ima nevjerovatnu moć vezivanja za hemoglobin, mnogo jaču nego kiseonik. Nažalost zbog te osobine otima mjesto kiseoniku i formira jedinjenje karboksihemoglobin, koji nije sposoban da prenosi kiseonik, te nastupa hipoksija.

Da bismo spriječili susret sa ovim vrlo nezgodnim gasom, možemo ugraditi detektore CO u svojim domovima, posebno zatvorenim garažama gdje postoji mogućnost od prisustva visokih koncentracija ugljenmonoksida.

Kod pružanja prve pomoći unesrećenima jako je važno reagovati brzo i sigurno. Potrebno je unesrećenog izvesti napolje na svjež vazduh i ukoliko je moguće odmah dati kiseonik. Najvažnije pravilo je sigurnost. Ako je sigurnost ugrožena, potrebno je sačekati profesionalno osoblje sa zaštitnim maskama.

Važna napomena

Tekst je isključivo edukativnog karaktera, te kao takav ne predstavlja nikakvo uputstvo za korištenje u medicinske svrhe. Ukoliko osjetite neke od simptoma, obavezno obavite konsultacije sa svojim ljekarom.

Autor: Meliha Ćivić

Literatura:

• Kumar V, Abbas AK, Aster JC. Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease. 10th ed. Philadelphia: Elsevier; 2021.

• https://medlineplus.gov/carbonmonoxidepoisoning.html

• https://medlineplus.gov/ency/article/002804.htm

---